Intermittent fasting bij chemotherapie: veilig of niet?

Stel je voor: je staat op het punt om te beginnen met chemotherapie, of je zit er middenin. Je hebt gehoord over die ene methode die misschien zou helpen: intermittent fasting.

Maar is dat wel verstandig? Is het een wondermiddel of een riskante gok? In de wereld van oncologie en voeding gonst het van de verhalen over vasten en chemotherapie. Is het veilig? Werkt het echt?

In dit artikel duiken we in de wetenschap, zonder de hete adem van onnodige complexiteit in je nek.

We houden het helder, scherp en vooral: begrijpelijk.

Wat is intermittent fasting eigenlijk?

Intermittent fasting, ofwel IF, is simpelweg een eetpatroon waarbij je eet en vast in cycli.

Het is niet zozeer een dieet, maar meer een tijdschema voor je maag. Je bent vastenperiodes aan het afwisselen met periodes waarin je normaal eet. De meest bekende vormen zijn:

• 16/8 Methode: Je vast 16 uur per dag en eet al je maaltijden binnen een venster van 8 uur. Denk aan niet eten na 20:00 uur en de volgende dag pas weer ontbijten rond 12:00 uur.
• 5:2 Dieet: Vijf dagen normaal eten, twee dagen (niet opeenvolgend) je calorie-inname beperken tot ongeveer 500-600 calorieën.
• Periodiek Vasten: Een volledige dag vasten, of zoals bij FMD (Fasting Mimicking Diets), een paar dagen zeer weinig eten.

Het idee achter deze methoden is dat je lichaam, als het even geen nieuwe energie hoeft te verwerken, overschakelt op interne schoonmaak en herstelprocessen. Het klinkt logisch, maar hoe verhoudt dit zich tot de zware belasting van chemotherapie?

Fasting Mimicking Diets (FMD): De specifieke aanpak

Er is een specifieke variant die veel aandacht krijgt: het Fasting Mimicking Diet, ontwikkeld door professor Valter Longo van de University of Southern California. Dit is geen simpel hongerlijden. Het is een wetenschappelijk ontworpen protocol dat de effecten van een daadwerkelijke vastenperiode nabootst, maar dan met een minimale inname van voedingsstoffen.

Hoe ziet dat eruit? Gedurende een cyclus van ongeveer vijf dagen eet je zeer weinig – rond de 800 tot 1100 calorieën op de eerste dag, en afbouwend naar zo’n 250 calorieën op de laatste dag.

Dit zijn geen willekeurige maaltijden; het zijn specifieke combinaties van plantaardige ingrediënten zoals groentebouillon, notenrepen, groentechips en kruiden thee. Het doel is om het lichaam in een staat van ‘rust’ te brengen zonder het volledig uit te hongeren. Het is een delicate balans tussen rust geven en voeden.

De DIRECT-studie: Een doorbraak voor borstkanker?

Er is één studie die vaak wordt aangehaald als bewijs voor de werking van FMD bij kanker: de DIRECT-studie, uitgevoerd door onderzoekers van het Leiden University Medical Center (LUMC).

Deze studie keek specifiek naar vrouwen met borstkanker die chemotherapie kregen. De resultaten, gepubliceerd in Nature Communications in november 2020, waren opmerkelijk. De groep vrouwen die het FMD-protocol volgde, reageerde significant beter op de chemotherapie dan de controlegroep die normaal bleef eten. Hoe werd dit gemeten?

Via de Miller-Payne criteria, een score die de mate van tumorceldood aangeeft. De FMD-groep scoorde vaak een 4 of 5, wat wijst op meer dan 90% tumorceldood.

Het protocol in de praktijk

Dat is een heftig verschil. Daarnaast toonde de studie aan dat het FMD DNA-schade in T-lymfocyten (belangrijke afweercellen) verminderde.

• Dag 1: Ongeveer 1000 calorieën, bestaande uit de eerder genoemde specifieke voedingsmiddelen (groentebouillon, chips, notenrepen).
• Dag 2 t/m 5: De inname werd geleidelijk afgebouwd naar zo’n 250-300 calorieën per dag, hoofdzakelijk vloeibaar (bouillon en thee).
• Water, thee en koffie: Deze waren onbeperkt toegestaan zonder calorieën.

Dit suggereert dat vasten gezonde cellen zou kunnen beschermen tegen de schadelijke bijwerkingen van chemotherapie, terwijl het de kankercellen juist kwetsbaarder maakt. Hoe zagen deze vijf dagen er in de DIRECT-studie precies uit? Deze periode werd vlak voor de chemotherapie-cyclus ingezet, gevolgd door een herstelfase van normaal eten.

Wetenschappelijke achtergrond: Waarom zou het werken?

De theorie achter het vasten tijdens chemotherapie is fascinerend. Het draait om het concept van 'differential stress resistance' (differentiële stressresistentie).

Het idee is dat gezonde cellen en kankercellen anders reageren op stress. Gezonde cellen hebben een flexibel metabolisme. Als ze tijdelijk geen voedingsstoffen krijgen, schakelen ze over op een 'onderhoudsmodus' (autofagie) om zichzelf te repareren en te beschermen.

Kankercellen daarentegen zijn vaak 'verslaafd' aan glucose en groeifactoren. Ze zijn hun flexibiliteit verloren.

Als ze plotseling geen brandstof krijgen, worden ze vaak zwakker en kwetsbaarder voor chemotherapie.

Onderzoek, zoals dat van Nencioni et al. gepubliceerd in Nature Reviews Cancer, bevestigt dat vasten deze bescherming kan bieden aan gezonde cellen zonder de kankercellen te sparen.

De kanttekening: De waarschuwing van de experts

Hoewel de resultaten van de DIRECT-studie veelbelovend zijn, is het belangrijk om de voetjes op de grond te houden.

De Nederlandse Dietisten Werkgroep Oncologie (Landelijke Werkgroep Diëtisten Oncologie) waarschuwt nadrukkelijk voor het zomaar toepassen van vasten tijdens chemotherapie. Waarom deze voorzichtigheid?

• Spierverlies en snel gewichtsverlies.
• Een verzwakt immuunsysteem, waardoor infecties op de loer liggen.
• Een verminderde tolerantie voor de chemotherapie, met meer uitval en complicaties.

Ondervoeding is een reëel gevaar bij kankerpatiënten. Kanker zelf verhoogt het energieverbruik, en chemotherapie is fysiek zwaar. Een tekort aan calorieën en eiwitten kan leiden tot: De werkgroep benadrukt dat er momenteel geen klinisch bewijs is om intermittent fasting aan te bevelen als een standaardbehandeling.

Risico’s op een rij

"Patiënten met kanker hebben een adequate voedingsinname nodig om hun energie te behouden en de behandeling te kunnen verdragen," luidt hun advies.

Als je overweegt te vasten tijdens chemotherapie, zijn dit de concrete risico’s om rekening mee te houden:

• Ondervoeding: Een te beperkt dieet leidt tot snel gewichtsverlies en spierafbraak.
• Verminderde Immuniteit: Je lichaam heeft brandstof nodig om witte bloedcellen aan te maken. Te weinig eten verzwakt je afweer.
• Verergering van Bijwerkingen: Misselijkheid, braken en extreme vermoeidheid kunnen verergeren als je lichaam al in een staat van vasten verkeert.
• Verminderde Effectiviteit: Als je lichaam te zwak is, kan het zijn dat je chemotherapie moet worden onderbroken of verminderd, wat de genezing in de weg staat.

Conclusie: Veilig of niet?

De balans opmaken: is intermittent fasting bij chemotherapie veilig? De wetenschap laat veelbelovende resultaten zien, zeker bij specifieke vormen van kanker zoals borstkanker, zoals de DIRECT-studie aantoont.

Het mechanisme van gezonde cellen beschermen en kankercellen verzwakken klinkt logisch en is ondersteund door onderzoek. Echter, de praktijk is weerbarstiger. Zonder medisch toezicht is vasten tijdens chemotherapie potentieel gevaarlijk.

Het risico op ondervoeding en complicaties is groot. Het is geen methode om zomaar zelfstandig uit te proberen.

Wil je hiermee experimenteren? Doe het nooit zonder overleg.

Bespreek het idee van FMD of intermittent fasting met je oncologisch diëtist en behandelend arts. Zij kunnen een inschatting maken of het voor jouw specifieke situatie haalbaar is, rekening houdend met je algemene toestand, type kanker en de specifieke chemotherapie. Het antwoord op de vraag 'veilig of niet?' is dus niet zwart-wit. Het is een grijs gebied van veelbelovende wetenschap en noodzakelijke voorzichtigheid.

Blijf geïnformeerd, maar volg altijd het advies van je medische team. Disclaimer: Dit artikel is puur informatief en vervangt geen medisch advies. Raadpleeg altijd een arts of gespecialiseerd diëtist bij vragen over je gezondheid of behandeling.