Immuunsysteem ondersteuning tijdens kankerbehandeling (broad)

Kanker en je immuunsysteem: het is een combinatie die vaak ingewikkeld klinkt, maar in de kern eigenlijk best logisch is.

Stel je voor dat je lichaam een eigen leger heeft. Dit leger, je immuunsysteem, is dag en nacht bezig om indringers zoals virussen en bacteriën te verslaan.

Maar wist je dat dit leger ook je eigen soldaten kan zijn die helpen om kwaadaardige cellen op te ruimen? Het is een fascinerend gevecht. De afgelopen jaren is er veel veranderd in de behandeling van kanker. Waar we vroeger vooral inzetten op operaties, bestraling en chemotherapie, is er nu een derde pijler bijgekomen: immuuntherapie.

Dit is een behandeling die niet direct de kankercel aanvalt, maar je eigen afweersysteem een handje helpt.

In dit artikel lees je hoe dat werkt, wat de nieuwste ontwikkelingen zijn en wat het voor jou kan betekenen. We houden het simpel, duidelijk en zonder ingewikkelde woorden.

Wat is immuuntherapie eigenlijk?

Je lichaam is elke dag bezig met opruimen. Cellen die niet meer goed functioneren of die beschadigd zijn, worden afgebroken.

Soms gaat dit proces mis en ontstaat er kanker. Een gezond immuunsysteem zou deze kwaadaardige cellen normaal gesproken moeten herkennen en vernietigen.

Helaas zijn kankercellen sluw. Ze kunnen zich vermommen als gezonde cellen of een soort 'rem' leggen op je afweercellen, zodat die niet kunnen aanvallen. Dit noem je een checkpoint.

Immuuntherapie, ofwel immuun-oncologie, is erop gericht om deze sluwe trucjes ongedaan te maken. Het doel is simpel: je eigen afweercellen, de T-cellen, weer wakker schudden en de kankercellen laten herkennen als de vijand. Het Antoni van Leeuwenhoek (AVL) is een ziekenhuis dat hier wereldwijd een leidende rol in speelt. Zij doen onderzoek en passen deze behandelingen dagelijks toe.

De basis: T-cellen als je persoonlijke bodyguards

Om te begrijpen hoe immuuntherapie werkt, moeten we kijken naar de T-cel. Deze cel is een soort bodyguard van je lichaam.

Normaal gesproken ruimt hij bacteriën en virussen op. Maar T-cellen kunnen ook kankercellen vernietigen, mits ze die herkennen. Het probleem is dat kankercellen zich kunnen aanpassen.

Ze veranderen hun uiterlijk zodat de T-cel ze niet meer ziet als gevaar.

Hoe kankercellen zich verstoppen

Immuuntherapie zorgt ervoor dat de T-cel weer scherp wordt. Er zijn verschillende manieren om dit te bereiken, afhankelijk van wat de kanker doet en hoe het lichaam reageert. Kankercellen hebben mechanismen ontwikkeld om het immuunsysteem te misleiden. Ze kunnen eiwitten op hun oppervlakte verbergen of signaalstoffen uitzenden die de T-cellen juist afremmen.

Dit proces heet ‘immune escape’. Het is alsof een inbreker diefstal detectie uitschakelt voordat hij inbreekt.

Zonder hulp van buitenaf kan het immuunsysteem deze cellen vaak niet zelfstandig opruimen. Hier komt de moderne oncologie om de hoek kijken. Door medicijnen te gebruiken die specifiek gericht zijn op deze verstopstrategieën, worden de kankercellen weer zichtbaar en kwetsbaar.

Checkpointremmers: de rem eraf

Een van de bekendste vormen van immuuntherapie zijn de checkpointremmers. Kanker gebruikt vaak specifieke eiwitten, zoals PD-L1 of CTLA-4, om de T-cel af te remmen. Je kunt het zien als een auto die constant op de rem trapt.

Checkpointremmers, medicijnen zoals Keytruda of Opdivo, blokkeren dit proces. Ze zorgen ervoor dat de rem van de T-cel afgaat, zodat de afweercel weer vol gas kan geven op de kankercel.

Deze behandeling is een doorbraak geweest voor veel patiënten, vooral bij longkanker, huidkanker (melanoom) en nierkanker. Een belangrijk aspect om te weten is dat deze medicijnen het immuunsysteem activeren, wat betekent dat ze ook bijwerkingen kunnen geven.

De rol van het Antoni van Leeuwenhoek

Het lichaam kan dan ook gezonde weefsels aanvallen, een verschijnsel dat we auto-immuniteit noemen. Dit gebeurt gelukkig niet bij iedereen en is vaak goed te managen. Wanneer we praten over checkpointremmers in Nederland, kunnen we het Antoni van Leeuwenhoek (AVL) niet overslaan.

Dit ziekenhuis is een van de toonaangevende centra in Europa voor deze behandelingen.

Ze doen niet alleen aan zorg, maar ook aan intensief onderzoek. Patiënten die in het AVL komen, krijgen vaak toegang tot de nieuwste vormen van immuuntherapie, soms via klinische trials. De kennis die hier wordt opgedaan, helpt artsen over de hele wereld.

Gerichte therapie: de T-cel als supersoldaat

Naast de algemene checkpointremmers is er een meer specifieke vorm van immuuntherapie: de gerichte T-cel therapie.

Hierbij worden de T-cellen letterlijk gemodificeerd om beter te vechten. Een bekende en zeer krachtige vorm hiervan is de CAR-T celtherapie. CAR-T celtherapie klinkt ingewikkeld, maar het principe is helder. Bij deze behandeling worden eigen T-cellen uit het bloed van de patiënt gehaald.

In een gespecialiseerd laboratorium, vaak bij bedrijven zoals Novartis of Kite Pharma, worden deze cellen genetisch aangepast. Ze krijgen een speciale receptor (een soort antenne) waarmee ze kankercellen veel beter kunnen herkennen.

CAR-T celtherapie: maatwerk voor de patiënt

Daarna worden ze teruggegeven aan de patiënt. Dit proces heet adaptieve T-celtransfer.

De aangepaste cellen vermenigvuldigen zich in het lichaam en vallen de kanker aan. Het is een vorm van ‘personalised medicine’; de behandeling is uniek voor elke patiënt. Hoewel dendritische celvaccinatie bij kanker zeer effectief is, vooral bij bepaalde bloedkankers, zijn de kosten hoog.

Een behandeling kan oplopen tot honderdduizenden euro’s. Toch is het een onmisbare stap in de moderne oncologie.

BiTE® technologie: een brug bouwen

Een andere innovatieve benadering is de BiTE® technologie (Bispecific T-cell Engager). Hierbij worden geen cellen gemodificeerd, maar gebruikt men een eiwit dat als een brug fungeert. Dit eiwit hecht zich aan één kant aan de kankercel en aan de andere kant aan de T-cel.

Normaalgesproken ziet de T-cel de kankercel niet, maar door deze ‘brug’ wordt de T-cel gedwongen om contact te maken en de kankercel te vernietigen.

Dit werkt heel specifiek en kan effectief zijn bij bloedkankers zoals acute lymfatische leukemie. Het is een relatief nieuwe techniek die veelbelovend is en momenteel in diverse klinische studies wordt onderzocht.

Virussen als wapen: oncolytische virussen

Naast het gebruik van eigen cellen, kijken onderzoekers ook naar virussen. Virussen zijn van nature experts in het binnendringen van cellen en deze vernietigen.

In de immuuntherapie worden speciale virussen ingezet, de zogenaamde oncolytische virussen. Deze virussen zijn in het lab zo aangepast dat ze alleen kankercellen infecteren en gezonde cellen met rust laten. Wanneer het virus de kankercel binnendringt, vermenigvuldigt het zich totdat de cel barst.

Vervolgens komen er stoffen vrij die het immuunsysteem aantrekken. Dit zorgt ervoor dat niet alleen de geïnfecteerde tumor wordt aangepakt, maar ook andere delen van de tumor in het lichaam.

Het AVL onderzoekt actief hoe deze virussen het beste ingezet kunnen worden, soms in combinatie met andere therapieën.

Combinatiebehandelingen: de kracht van samen

Kanker is zelden een probleem dat met één soort wapen wordt opgelost.

• Immuuntherapie in combinatie met chemotherapie.
• Immuuntherapie na bestraling.
• Combinaties van verschillende soorten immuuntherapie (bijvoorbeeld checkpointremmers met BiTE®).

Daarom worden immuuntherapieën steeds vaker gecombineerd met andere behandelingen. Denk hierbij aan: Deze combinaties kunnen de effectiviteit verhogen.

Soms zorgt chemotherapie ervoor dat kankercellen meer 'signaaltjes' afgeven, waardoor de immuuntherapie beter werkt. Het AVL is een voorloper in het testen van deze gecombineerde behandelingen. Doordat artsen van verschillende specialismen (chirurgen, oncologen, pathologen) hier samenwerken, kan er een behandelplan op maat worden gemaakt. Hoewel immuuntherapie een hoopvolle ontwikkeling is, kent het ook uitdagingen.

De uitdagingen van immuuntherapie

Niet iedereen reageert even goed op de behandeling. Sommige patiënten krijgen te maken met bijwerkingen doordat het immuunsysteem ook gezonde weefsels aanvalt, zoals de huid, darmen of schildklier.

Gelukkig zijn deze bijwerkingen vaak goed te behandelen met medicijnen. Daarnaast is de toegankelijkheid en kosten van sommige therapieën, zoals CAR-T, een aandachtspunt. Desondanks is de vooruitgang enorm en blijft het onderzoek doorgaan.

De toekomst van immuun-oncologie

De ontdekking dat het immuunsysteem kanker kan bestrijden, is niet nieuw. Al in 1867 werd in Duitsland een tumor zien slinken bij een patiënt met een zware infectie. Wetenschappers vermoedden toen al dat het natuurlijke afweersysteem hierbij betrokken was.

Pas veel later, in 2013, werd immuun-oncologie uitgeroepen tot de wetenschappelijke doorbraak van het jaar door het tijdschrift Science.

Sindsdien is de ontwikkeling in een stroomversnelling geraakt. Vandaag de dag zijn er tientallen medicijnen op de markt en worden er voortdurend nieuwe ontwikkeld.

Het AVL speelt hierbij een cruciale rol. Of het nu gaat om checkpointremmers, CAR-T cellen of oncolytische virussen, de kennis en expertise in Nederland is van wereldklasse. Voor patiënten betekent dit dat er steeds meer opties zijn om de eigen afweer tegen kanker te versterken, afhankelijk van het type kanker en de algemene gezondheidstoestand.

Conclusie

Immuuntherapie verandert de manier waarop we kanker behandelen. Het is geen magisch wondermiddel dat altijd werkt, maar een krachtig wapen dat het lichaam helpt zichzelf te genezen.

Of het nu gaat om het weghalen van de rem bij T-cellen of om het bouwen van een brug tussen afweercel en kankercel, de technieken zijn indrukwekkend. Het Antoni van Leeuwenhoek en andere instituten werken dagelijks aan het verbeteren van deze behandelingen. Voor patiënten en hun naasten betekent dit hoop. Door heldere informatie en goede begeleiding kan men samen met de arts de juiste keuzes maken.

Het immuunsysteem is een complex, maar wonderbaarlijk systeem. En dankzij de moderne oncologie kunnen we dat systeem steeds beter benutten.