Stel je even voor: je lichaam is een stad. Dag en nacht werkt er een gigantisch politiekorps om inbrekers en ongenode gasten buiten de deur te houden.
▶Inhoudsopgave
Dit korps is je immuunsysteem. Meestal doet het zijn werk perfect.
Maar bij kanker gebeurt er iets geks. De inbrekers (kankercellen) dragen een onzichtbare mantel en weten de politie te misleiden. Ze zijn er wél, maar worden niet gezien.
Daarom is er extra aandacht nodig. We moeten het immuunsysteem niet alleen wakker schudden, maar ook de juiste gereedschappen geven om die sluwe kankercellen alsnog op te pakken.
Deze zoektocht naar de juiste gereedschappen is precies waar de ‘Dag van de Immunologie’ over gaat. Vooral in Nederland is hier veel aandacht voor, bijvoorbeeld bij het Antoni van Leeuwenhoek (AVL). De focus verschuift langzaam van alleen maar chemokuren naar het stimuleren van je eigen afweer. En dat is nodig, want kanker is slimmer dan we dachten.
Hoe kanker je afweer om de tuin leidt
Kanker ontstaat eigenlijk door een simpele vergissing: een cel deelt zich te snel en raakt ontspoord. Een gezond immuunsysteem zou deze afwijkende cellen direct moeten opsporen en vernietigen.
Dat doen ze ook vaak, heel vroeg in het proces. Maar soms lukt het niet. Tumoren ontwikkelen slimme trucs om onzichtbaar te worden.
Zie het zo: normaal gesproken laat elke gezonde cel een soort ID-bewijs zien.
Het immuunsysteem checkt deze ID en ziet: “Dit is een bekende, die mag blijven.” Kankercellen gooien hun ID-pasje in de prullenbak of maken een nep-pasje. Het gevolg? Het immuunsysteem herkent de vijand niet meer en de tumor kan ongestoord groeien.
De geheime taal van suikers (glycanen)
Hier wordt het echt interessant. Hoe ziet die ID er eigenlijk uit?
Het antwoord is: als suiker. In de medische wereld noemen we deze suikermoleculen ‘glycanen’. Tot voor kort dachten wetenschappers dat deze suikers alleen maar dienden als decoratie op de buitenkant van cellen. Alsof het confetti was.
Maar niets is minder waar. Glycanen zijn de taal die cellen gebruiken om met elkaar te praten.
Goede suikers versus slechte suikers
Ze functioneren als vlaggen op een celmembraan. Door te bestuderen welke vlaggen er wapperen, kan een immuuncel beslissen: is dit een vriend of een vijand?
Bij kanker verandert deze suikertaal. Je kunt grofweg twee soorten suikervlaggen onderscheiden: goede en slechte. Je immuuncellen hebben speciale antennes, zogenaamde glycanreceptoren.
- Goede suikers: Deze activeren het immuunsysteem. Ze zorgen ervoor dat speciale cellen, zoals dendritische cellen en macrofagen, wakker worden geschud. Ze ruiken onraad en vallen de kankercel aan.
- Slechte suikers: Tumoren zijn experts in het produceren van deze suikers. Ze werken als een soort camouflage. Deze ‘bad sugars’ zorgen ervoor dat de tumor onzichtbaar wordt voor het afweersysteem. Ze blokkeren de aanval en geven de kanker vrij baan om te groeien.
De sleutel: glycanreceptoren
Deze receptoren zijn gemaakt om die suikervlaggen te lezen. Wanneer een T-cel of Natural Killer (NK) cel een ‘goede’ suikervlag ziet, activeert hij de aanval.
Maar als een tumor zijn suikerprofiel verandert, kunnen deze receptoren de vlaggen niet meer herkennen. Het is alsof je een sleutel in een slot probeert te draaien, maar iemand heeft het slot veranderd.
Checkpointremmers: de rem van de auto los
Om deze sluwe trucs van kanker te verslaan, zijn wetenschappers nieuwe behandelingen gaan ontwikkelen.
Een van de grootste doorbraken in de afgelopen jaren is de komst van checkpointremmers. Je kunt je immuunsysteem zien als een auto. Er zitten remmen op om te voorkomen dat je over de schutting rijdt.
Die remmen heten ‘checkpoints’. Kankercellen weten deze remmen vaak te vinden en continu in te drukken, waardoor het immuunsysteem stopt met aanvallen.
Checkpointremmers zijn medicijnen die deze rem losgooien. Ze zorgen ervoor dat de T-cellen weer gas kunnen geven en de tumor aanvallen.
Bekende namen in de apotheek zijn Pembrolizumab (merknaam Keytruda, van Merck) en Ipilimumab (merknaam Yervoy, van Bristol Myers Squibb). Deze middelen zijn in steeds meer situaties beschikbaar, zoals bij melanoom, longkanker en blaaskanker. Soms worden ze zelfs gecombineerd voor een nog sterker effect. Hoewel dit een enorme stap voorwaarts is, werkt het helaas nog niet bij iedereen even goed. Wetenschappers zoeken daarom continu naar manieren om de behandeling te verbeteren.
Het Antoni van Leeuwenhoek: suikers in de spotlight
Een plek waar dit onderzoek volop floreert, is het Antoni van Leeuwenhoek (AVL) in Amsterdam. Dit kankerinstituut legt zich niet alleen toe op standaardbehandelingen, maar duikt diep in de complexe wereld van glycanen.
De onderzoekers van AVL, een internationaal team van ongeveer 100 wetenschappers, analyseren de suikerprofielen van tumoren.
Ze gebruiken geavanceerde technieken, zoals massaspectrometrie, om precies in kaart te brengen welke suikers er op een tumorcel zitten. Dit is precisiewerk. Het doel? Begrijpen hoe die suikers de interactie tussen kanker en het immuunsysteem beïnvloeden. De aanpak van AVL is persoonlijk.
Vroegdiagnostiek en internationale samenwerking
Geen twee tumoren zijn hetzelfde, en dus zijn de suikerprofielen ook uniek. Door deze profielen te analyseren, hopen onderzoekers behandelingen op maat te maken.
Denk aan het toevoegen van ‘goede’ suikers aan een therapie om het immuunsysteem extra te stimuleren, of het blokkeren van ‘slechte’ suikers zodat de tumor niet langer kan camoufleren. Begrijpen hoe je immuunsysteem reageert op suiker is hierbij cruciaal. Een belangrijk onderdeel van het werk bij AVL is het Centrum voor Vroegdiagnostiek. Hoe eerder je kanker ontdekt, hoe groter de kans op genezing. Door suikers te bestuderen, hopen onderzoekers signalen te vinden die al vroeg in het proces duiden op de aanwezigheid van een tumor.
Dit onderzoek gebeurt niet alleen in Nederland. AVL werkt samen met wetenschappers uit Spanje, Portugal, Griekenland, Turkije, Argentinië en Uruguay.
Deze internationale samenwerking versnelt de ontwikkeling van nieuwe immuuntherapieën. En het mooie is: AVL maakt dit complexe onderzoek toegankelijk. De documentaire ‘Glycotreat’, geproduceerd door het instituut, won zelfs een prijs op het Cannes Film Festival. De film legt op een begrijpelijke manier uit hoe bèta-glucanen en het immuunsysteem cruciaal zijn voor de bestrijding van kanker.
De toekomst van immuuntherapie
Waar gaan we naartoe? De toekomst van kankerbehandeling ligt waarschijnlijk in combinaties.
We zullen niet alleen meer vertrouwen op chemotherapie of bestraling, maar deze combineren met slimme immuuntherapieën die gebruikmaken van suikers. Onderzoekers werken aan nieuwe generaties checkpointremmers, maar ook aan manieren om T-cellen ‘bij te scholen’ zodat ze de veranderde suikervlaggen van tumoren toch herkennen. Het doel is een behandeling die minder zwaar is en beter werkt, door het immuunsysteem precies datgene te geven wat het nodig heeft om de strijd te winnen.
Met instituten als AVL en de Dag van de Immunologie als aanjagers, wordt het immuunsysteem eindelijk de aandacht die het verdient.
Want als we de taal van de suikers beter leren spreken, krijgen we de overhand in de strijd tegen kanker.
Veelgestelde vragen
Wat doet het immuunsysteem precies tegen kanker?
Het immuunsysteem is eigenlijk een soort politiekorps in je lichaam dat normaal gesproken inbrekers en ongewenste cellen buiten houdt. Bij kanker gebruiken de kankercellen een slim trucje: ze bedriegen het immuunsysteem door een onzichtbare mantel te dragen. Het immuunsysteem kan ze dan niet meer herkennen en vernietigen, waardoor de tumor kan groeien.
Waarom is het zo belangrijk dat het immuunsysteem kankercellen kan herkennen?
Normaal gesproken laten cellen een ID-bewijs zien, maar kankercellen ‘gooien’ hun ID weg of maken een nep-bewijs. Het immuunsysteem kan dan niet meer bepalen of een cel vriend of vijand is, waardoor de tumor ongecontroleerd kan groeien. Daarom is het cruciaal dat het immuunsysteem deze ‘nep-ID’s’ kan herkennen.
Wat zijn glycanen en hoe spelen ze een rol bij kanker?
Glycanen zijn speciale suikermoleculen die cellen gebruiken om met elkaar te praten. Tumoren gebruiken deze ‘suikertaal’ om onzichtbaar te worden voor het immuunsysteem, alsof ze een camouflage dragen. Het is dus belangrijk om te begrijpen hoe deze ‘suikervlaggen’ werken om het immuunsysteem te helpen de kankercellen te herkennen.
Hoe kan het immuunsysteem worden gestimuleerd om kankercellen aan te vallen?
Omdat het immuunsysteem vaak wordt misleid door kankercellen, is het belangrijk om het te ‘wakker schudden’ en de juiste gereedschappen te geven. Zoals bij ‘Dag van de Immunologie’ wordt er onderzoek gedaan naar manieren om het immuunsysteem te stimuleren, zodat het zijn eigen afweer kan gebruiken om kankercellen te bestrijden.
Wat is het verschil tussen ‘goede’ en ‘slechte’ suikers in relatie tot kanker?
Cellen gebruiken suikers (glycanen) als vlaggen om te communiceren. ‘Goede’ suikers activeren het immuunsysteem en helpen kankercellen te herkennen, terwijl ‘slechte’ suikers de tumor onzichtbaar maken. Het immuunsysteem heeft speciale receptoren die deze ‘vlaggen’ kunnen lezen om te bepalen of een cel een bedreiging vormt.